Góry Izerskie
Położenie i zasięg
Budowa geologiczna
Surowce mineralne
Klimat
Wody
Roślinność
Zwierzęta
Historia i osadnictwo
Gospodarka i użytkowanie ziemi
Kultura materialna i sztuka
Góry Izerskie tworzą zachodni człon Sudetów. Od wsch. i pd.-wsch. sąsiadują z Kotliną Jeleniogórską i Karkonoszami, od pd. i pd.-zach. poprzez dolinę Nysy Łużyckiej z Górami Łużyckimi a na pn. łączą się z Pogórzem Izerskim. Ich wsch. granicę stanowi obniżenie Zimnej Przełęczy (525 m), granica pd.-wsch. biegnie w górę doliny Kamiennej od Piechowic do Szklarskiej Poręby i Przełęczy Szklarskiej (886 m) i dalej na pd. wzdłuż Mielnicy, Mumlavy i Izery do Rokytnic nad Jizerou. Granica pd. przebiega umownie od Vysokého nad Jizerou na zach. przez Pĕnčin i Dlouhý Most do Liberca. Granicę zach. wyznacza uskok tektoniczny biegnący od Liberca na pn. przez Mnišek, Detřichov do Frydlandu. Granica pn. prowadzi od Frydlandu na pn.-zach. przez Dolni Řasnice do Jindřichovic pod Smrkem i dalej do granicy państwowej z Polską. Stąd dalej na wsch. przez Pobiedną, Krobicę, Starym Traktem Handlowym Żytawsko-Jeleniogórskim przez Gierczyn i Przecznicę do Kwieciszowic i skrajem Kotliny Starej Kamienicy do Kromnowa u podnóża Zimnej Przełęczy.
Góry Izerskie tworzą rozległy
i rozgałęziony system orograficzny, stanowiący odzwierciedlenie złożonej struktury
geologicznej całego górotworu z granitową częścią centralną i metamorficzną
aureolą. Tworzące ten system grzbiety i masywy górskie mają na ogół przebieg
równoleżnikowy. Charakteryzują je szerokie, miejscami wklęsłe, pokryte torfowiskami
i często zalesione wierzchowiny z kopulastymi szczytami. Stanowią one fragmenty
starotrzeciorzędowej powierzchni zrównania, która w młodszym trzeciorzędzie
uległa tektonicznemu rozczłonkowaniu i nierównomiernemu, skośnemu wypiętrzeniu
do obecnej wysokości, rzadko przekraczające 1000-1100 m npm. Na terenie Czechosłowacji,
poczynając od zach. wyróżnia się krótki Oldřichovský hřeben ze Špičakém (724
m), który na pd.-wsch. łączy się z rozległym masywem o kilku kulminacjach,
wśród których wyróżniają się: Holubnik (1070 m), Černá hora (1084 m), Smědavská
hora (1084 m) i najwyższa Jizera (1122 m).
Na pn. od doliny Smědy, a na pd. od Nového Města pod Smrkem ciągnie się w kierunku pd.-wsch. Vlašský hřeben z kulminacjami: Smrk (1124 m), Černy vrch (1023 m) i Zamký (1002 m). Sąsiaduje z nim od wsch. równoległy ale znacznie krótszy Středni jizerský hřeben z Českým vrchem (912 m). Pd. wyraźnie wyodrębnione od reszty górotworu, równoleżnikowo usytuowane grzbiety w okolicy Jablonca nad Nisou i Tanvaldu osiągają kulminacje w Cisařským kamenu (637 m), Černé studnice (869 m) i Hvězdě (958 m).
Polska część Gór Izerskich obejmuje dwa równoległe do siebie, zbudowane w całości ze skał metamurficznych pasma: północne, niższe, zwane Grzbietem Kamienickim oraz południowe, wyższe, zwane Wysokim Grzbietem. Rozdzielają je doliny: w części zach. Kwisy, płynącej tu Obniżeniem Świeradowa i w części wsch. Małej Kamiennej. Zwornikiem obu grzbietów jest przełęczowe siodło Rozdroża Izerskiego (767 m).
W Polsce Wysoki Grzbiet zaczyna
się na zach. kulminacją Smreka (1123 m), poprzez który łączy się z Vlašským
hřebenem na terytorium Czechosłowacji. Ku wsch. ponad zrównaną na poziomie
ok. 1000 m wierzchowinę wznoszą się kolejno: Stóg Izerski (1107 m), Łużec
(1035 m), Podmokła (1001 m) i wreszcie rozległy masyw Zielonej Kopy z kulminacją
Gór Izerskich, Wysoką Kopą (1126 m). Od niej odchodzi na pd. szerokie rozczłonkowane
ramię z Krogulcem (1001 m), Kozim Grzbietem (933 m) i Tkacką Górą (880 m).
Granitowy masyw Krogulca opada łagodnie ku Przełęczy Szklarskiej. Na wsch.
od Wysokiej Kopy Wysoki Grzbiet staje się wyraźnie węższy, a partie szczytowe
bardziej skaliste. Wyróżniają się tu Izerskie Garby (1088 m), Zwalisko (1047
m) i Wysoki Kamień (1058 m). Dalej na wsch. Wysoki Grzbiet łagodnie opada
ku Zbójeckim Skałom (686 m) w stronę Górzyńca.
Grzbiet Kamienicki zaczyna się na zach. wyniosłym szczytem Sępiej Góry (828 m) tuż nad Świeradowem Zdrojem, po czym biegnie ku wsch. przez Dłużec (867 m) i Kowalówkę (888 m), od której ku pn. odchodzi ramię zakończone Wygorzelem (518 m). Grzbiet Kamienicki dalej przez rozległą kopułę najwyższej Kamienicy (973 m) schodzi na Rozdroże Izerskie, za którym w postaci wyraźnego grzbietu ciągnie się poprzez Jastrzębiec (792 m) i szereg niższych kulminacji po płytką Babią Przełęcz (646 m), za którą wznosi się odosobniony Ciemniak. (699 m) opadający poprzez Bobrowe Skały ku Zimnej Przełęczy (525 m).
Polska część Gór Izerskich należy do jednostki zwanej metamorfikiem izerskim stanowiącym pn.-zach. osłonę waryscyjskiej intruzji granitowej bloku karkonosko-izerskiego. Budują ją różnego rodzaju skały metamorficzne: gnejsy, granitoidy i łupki łyszczykowe, powstałe głównie w okresie orogenezy kaledońskiej. Pod względem cech strukturalnych i teksturalnych wyróżnia się trzy podstawowe typy gnejsów: gnejsy słojowo-oczkowe, gnejsy drobnoziarniste oraz gnejsy cienkolaminowane (drobnooczkowe).
Odrębną grupę skał tworzą granity rumburskie (zw. granitami izerskimi), występujące w postaci soczew tkwiących w gnejsach. Lokalnie występują także leukogranity. W obrębie gnejsów i granitognejsów występują równoleżnikowo wąskie pasma metamorficznych łupków łyszczykowych. Są to: pasmo Szklarskiej Poręby, tworzące wsch. część Wysokiego Grzbietu oraz pasmo Starej Kamienicy ciągnące się od Wojcieszyc na wsch. przez Kromnów, Starą Kamienicę, Kwieciszowice, Gierczyn, Krobicę po Czerniawę Zdrój na zach., tworzące pn. stoki Grzbietu Kamienickiego.
Łupki metamorficzne występują w kilku odmianach. Typowe łupki łyszczykowe średnio- i grubokrystaliczne występują w Grzbiecie Kamienickim. Są to szare, srebrzystoszare i szarozielone łupki muskowitowo-serycytowo-chlorytowe, lokalnie wzbogacone biotytem, granatem, rzadziej turmalinem i dystenem. Spotkać w nich można także kasyteryt i minerały siarczkowe. Stwierdzono w nich buły i soczewy kwarcu, a także fluorytu. Masywne, termicznie przeobrażone i bardzo odporne łupki zwane hornfelsami występują w Wysokim Grzbiecie na kontakcie z granitem karkonoskim, w paśmie około 6 km długości od Izerskich Garbów po Zbójeckie Skały. Z kompleksem skał metamorficznych związane jest występowanie kwarcu żyłowego, głównie w okolicy Świeradowa Zdroju (Rozdroże Izerskie), a także kasyterytu w okolicy Gierczyna-Krobicy i kobaltu w rejonie Przecznicy-Gierczyna. Pn. podnóżem Grzbietu Kamienickiego biegnie uskok tektoniczny (uskok Kamienicy-Rębiszowa), czynny w młodszym trzeciorzędzie (neogenie). Z uskokiem związane jest występowanie bazaltów, głównie w postaci dajek.
Z Górami Izerskimi jest związane występowanie nielicznych lecz cennych surowców mineralnych. W całym paśmie Grzbietu Kamienickiego, od granicy państwa po okolice Starej Kamienicy, w strefach rudnych szer. 1-5 m występują rudy cyny. Są to głównie kasyteryty (tlenek cyny SnO2), zawierające 0,15-0,6 % czystego metalu. Tradycje górnictwa rud cyny w Gierczynie sięgają XV w. Kopalnie czynne były z przerwami do końca XVIII w. a w najpomyślniejszym okresie (koniec XVII w.) produkcja wynosiła około 20 t cyny rocznie. W początkach XIX w. kasyteryt dobywano także w Krobicy. Dokonane po II wojnie światowej rozpoznanie geologiczne potwierdziło możliwość podjęcia eksploatacji na nowo.
Ze złożami tymi związane są także rudy kobaltu. Są to siarczki kobaltowo-arsenowe (smaltyn i safloryt) i związki kobaltowo-manganowe, dobywane w rejonie Przecznicy i Krobicy od połowy XIX w. dla potrzeb manufaktur ceramicznych.
Spośród surowców skalnych na uwagę zasługują jedynie gnejsy, leukogranity i łupki łyszczykowe. Gnejsy, których zasoby są praktycznie nieograniczone, eksploatowano dawniej lokalnie na tłuczeń drogowy i materiał budowlany. Leukogranity, występujące po pd. stronie pasma łupkowego, głównie w rejonie Kopańca, znajdują zastosowanie w przemyśle ceramicznym do produkcji porcelany technicznej i fajansu. Łupki łyszczykowe eksploatowane w Krobicy służą po zmieleniu jako nośnik preparatów chemicznych dla rolnictwa i jako posypka na papę.
W rejonie Świeradowa Zdr. występują kwarce żyłowe, stosowane w przemyśle ceramicznym i hutnictwie. Największa żyła kwarcu ciągnąca się pasmem ok. 10 km długości i 10-80 m szerokości jest eksploatowana w kopalni „Stanisław” na Izerskich Garbach.
W strefie dyslokacji tektonicznych w rejonie Świeradowa-Czerniawy występują wody lecznicze. Są to szczawy wodorowęglanowe, wapniowo-magnezowe i żelaziste o znacznej radoczynności (10-50 nCi/l) i o różnym stopniu mineralizacji. Wykorzystywane są od dawna w lecznictwie uzdrowiskowym. Lecznictwo uzdrowiskowe spożytkowuje też torfy z torfowisk izerskich pozyskiwane dla cennej borowiny. Eksploatuje się je w dwóch złożach: „Jakuszyce” w rejonie Szklarskiej Poręby i „Izera” na Izerskiej Hali.
Spotykane sporadycznie w Górach Izerskich kamienie jubilerskie i ozdobne: granaty, ametysty, kryształy górskie (kwarce), turmaliny i in. nie mają znaczenia gospodarczego.
Stosunki klimatyczne, podobnie jak w całych Sudetach, kształtują się w zależności od globalnej radiacji i cyrkulacji atmosferycznej oraz od czynników lokalnych: orientacji barier górskich, wysokości i ukształtowania terenu. W najniższym piętrze Gór Izerskich, na wys. 450-600 m średnia temperatura roczna wynosi ok. 6,5°, okres wegetacyjny (ze średnią temperaturą powyżej 5°) trwa ok. 200 dni i zaczyna się w połowie kwietnia. Lato termiczne (ze średnią dobową temperaturą powyżej l5°) jest krótkie i trwa zaledwie 20-25 dni. Piętro 600-800 m charakteryzuje się średnią roczną temperaturą ok. 5,5-6°. Okres wegetacyjny trwa ok. 190 dni i zaczyna się z końcem drugiej dekady kwietnia. Brak tu lata termicznego. Piętro najwyższe, powyżej 800 m, obejmuje wierzchowinę Gór Izerskich. Średnia roczna temperatura wynosi zaledwie około 4,5°, okres wegetacyjny skraca się do ok. 175 dni i rozpoczyna pod koniec kwietnia, a średnia dobowa temperatura tego okresu nie przekracza 10°.
Wyróżniającą cechą klimatu Gór Izerskich
są wysokie opady, których roczne sumy w partiach szczytowych przekraczają
1200, a nawet 1500 mm, z maksimum przypadającym na lipiec i minimum w lutym.
Pokrywa śnieżna na wierzchowinach i stokach pn. zalega dłużej niż na tej samej
wysokości w innych partiach Sudetów, średnio powyżej 110 dni.
Dominują wiatry pd.-zach., z wyjątkiem maja, czerwca i lipca kiedy to przeważają wiatry pn. W przebiegu rocznym dni pochmurnych jest ponad 5-krotnie więcej niż słonecznych. Częste są mgły i zamglenia, zwłaszcza w październiku. Najmniej zamglony jest czerwiec. Najwięcej dni słonecznych przypada na wrzesień.
Przez centralną część Gór Irerskich przechodzi europejski dział wodny dzielący dorzecza Odry i Łaby, a tym samym rozdzielający zlewiska mórz: Bałtyckiego i Północnego. Głównymi rzekami odwadniającymi Góry Izerskie, a uchodzącymi do Odry są: Nysa Łużycka z dopływem Směda oraz Bóbr z Kwisą i Kamienną, natomiast do Łaby uchodzą: Izera i Ploučnice.Źródła rzek i potoków wypływających z Gór lzerskich zasilane są wodami podziemnymi, głównie typu szczelinowego i rumoszowego oraz wodami opadowymi retencjonowanymi w torfowiskach wysokich na wierzchowinach. Wysokie, nierównomiernie w ciągu roku rozłożone opady i znaczne nachylenie stoków przy słabo przepuszczalnym podłożu sprzyjają gwałtownym spływom wód, wywołującym katastrofalne powodzie w dolinach i kotlinach śródgórskich. Powstają one wiosną wskutek gwałtownego tajania śniegów, latem pod wpływem deszczów nawalnych. Po serii wielkich powodzi w końcu XIX w. większość potoków górskich została uregulowana i zabudowana różnego typu urządzeniami regulującymi przepływ wód.
Góry Izerskie pod względem geobotanicznym wchodzą w skład prowincji górskiej jako część okręgu zachodniosudeckiego. Zdecydowaną większość obszaru zajmuje piętro (kraina) regla dolnego (401-1000 m). Niewielka część, obejmująca Wysoki Grzbiet powyżej 1000 m i teren ciągnący się na pd. od niego, posiada roślinność regla górnego i sporadycznie subalpejskiego.
Tak jak w przeszłości, nadal dominują tu zespoły drzewiaste, które wszakże wskutek działalności gospodarczej w XIX w. zostały sztucznie przekształcone w reglu dolnym z lasu liściastego z dużym udziałem buka (Fagus silvatica) i jawora (Acer pseudoplatanus) lub lasu mieszanego w bór czarny kwaśny. Tworzą go gęsto sadzone świerki (Picea excelsa) na kwaśnym podłożu glebowym, silnie zacienione, stąd nie dopuszczające do rozwoju krzewów i zielnego runa. Ten monokulturowy skład świerczyny (Piceetum) oraz osłabiona odporność wskutek silnego zanieczyszczenia powietrza w ostatnich kilkunastu latach stały się przyczynami częstych wiatrołomów oraz katastrofalnej klęski wskaźnicy modrzewianeczki (Zeiraphera griseaba) (od 1979 r.), które pochłonęły setki hektarów lasów izerskich. Gatunki liściaste stanowią obecnie tylko niewielką domieszkę, przy czym zachowało się kilka zespołów buczyn (Fagetum): na pd. stoku Wysokiego Kamienia, przy drodze ze Świeradowa Zdr. do Czerniawy (koło Pobiednej) i na zboczu doliny Czarnego Potoku. Rozwinęło się w nich bogatsze runo, w którym występują m.in. szczyr trwały (Mercurialis perennis), marzanka wonna (Asperula odorata), poziewnik szorstki (Galeopsis tetrahit), gajowiec żółty (Galeobdolon luteum), fiołek leśny (Viola silvestris), przytulia hercyńska (Galium saxatile) i lilia złotogłów (Lilium martagon).
W borze regla górnego rosną niemal wyłącznie świerki (Picea excelsa), w których z rzadka ukształtowały się niewielkie płaty borówczysk, przeważnie z borówką czarną (Vaccinium myrtillus), śmiałkiem pogiętym (Deschampsia flexuosa) i darniowym (D. caespitosa) oraz bażyną czarną (Empetrum nigrum). Nad potokami spotyka się brzozę karpacką (Betula pubescens v. carpatica). wierzbę śląską (Salix silesiaca), tojad mocny (Aconitum callibotryon), modrzyk górski (Mulgedium alpinum), jaskier platanolistny (Ranunculus platanifolius), rutewkę orlikolistną (Thalictrum aquilegifolium).
Niewielkie partie szczytowe Wysokiego Grzbietu wchodzące w skład piętra kosodrzewiny (Pinus mughus), położone są na wys. 1000-1100 m. Dominują tu łąki subalpejskie o składzie runa zbliżonym do łąk w dolinie Izery. Wyróżniają się w nim szczególnie: arcydzięgiel litwor (Archangelica officinalis), gęsiówka Hallera (Arabis Halleri), goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea), jastrzębiec pomarańczowy (Hieracium aurantiacum) i przenętowy (H. prenanthoides), pięciornik złoty (Potentilla aurea), wszewłoga górska (Meum anthamanticum), zawilec narcyzowy (Anemone narcissiflora) i gorysz miarz (Pencedarium ostruthium).
Dzięki dużym opadom i zaklęśnięciom terenu wykształciły się na różnych wysokościach torfowiska wysokie, położone płasko i częściej na stokach torfowiska zawieszone. Do większych należą stanowiska na Hali Izerskiej i koło Swieradowa Zdr. W bogatym zespole ich roślinności uwagę zwracają rzadkie gatunki: sosna błotna (Pinus uliginosa), brzoza karłowata (Betula nana), jałowiec halny (Juniperus communis ssp. nana), rosiczki (Drosera), wełnianeczka darniowa (Trichophorum caespitosum), malina moroszka (Rubus chamaemorus). Wielką osobliwością sudecką jest bardzo rzadko spotykany mech świecący Schistostega osmundacea.
Na obszarze Gór Izerskich znajdują się dwa rezerwaty przyrody. Są to: „Torfowisko Izerskie” i „Krokusy w Górzyńcu”. Jednak na ochronę zasługują praktycznie całe Góry Izerskie, a szczególnie dolina Izery oraz liczne, rozproszone po całym terenie formy skalne o bardzo różnorodnych kształtach. Uchwałą WRN w Jeleniej Górze w 1986 r. utworzono obszar Krajobrazu Chronionego Karkonosze - Góry Izerskie. Obejmuje on całe Góry Izerskie stanowiąc otulinę dla Karkonoskiego Parku Narodowego.
Skład fauny Gór lzerskich niewiele różni się od pozostałych części Sudetów, choć więcej występuje tu gatunków pochodzenia atlantyckiego. Większe ssaki, jak niedźwiedzie, wilki, żbiki i bobry zostały wytrzebione już w XVIII w. Obecnie spotyka się tu w większych ilościach, czemu sprzyja słabe zagospodarowanie terenu, gatunki łowne, jak jelenie (Cervus elaphus), i sarny (Capreolus capreolus), a bliżej pól - dziki (Sus scrofa) żerujące w lasach mieszanych, jak i na uprawach rolnych. Czasami zapuszczają się z Karkonoszy muflony (Ovis musimon) - dzikie owce górskie z Sardynii sprowadzone w Karkonosze w latach 1912-13.
Liczne są drobne ssaki górskie, jak ryjówki (Sorex), nornik (Microtus agrestis), nornica ruda (Clethrionomys glareolus). Z ptaków należy wymienić przede wszystkim głuszce (Tetrao urogallus) i cietrzewie (Lyrurus tetrix), a z drobniejszych gatunków płochacza halnego (Prunella collaris), siwarnika (świergotka górskiego - Anthus spinoletta), mornela czyli siewkę górską (Eudromias morinellus), kopciuszka (Phoenicurus ochrurus), orzechówkę (Nucifraga caryocactes), drozda obrożnego (Turdus torquatus), pluszcza (Cinclus cinclus aquaticus), lerkę borową (Lullula arborea), krzyżodzioba świerkowego (Loxia curvirostra), dzięcioła zielonosiwego (Picus canus) i trójpalczastego (Picoides tridactylus), który stanowi wielką rzadkość.
Wody potoków, najczęściej zbyt małych na siedliska ryb, oraz torfowisk zamieszkałe są przez różne gatunki bezkręgowców, w tym niekiedy dość rzadkich skorupiaków. Do wielkich osobliwości w skali krajowej należała skójka perłorodna (margaritifera), poławiana dla niezwykle cennych pereł co najmniej od XVI w. Wskutek rabunkowych połowów w XVIII w. oraz postępującego zanieczyszczenia wód Kwisy i jej górnych dopływów skójka zanikła prawdopodobnie na początku XX w. W 1965 r. podjęto próbę restytucji w górnej Kwisie okazami z Czechosłowacji, ale nie dała ona pozytywnych rezultatów.
Sporadyczne wieści o górach sudeckich pojawiały się już w starożytności, choć góry te występowały wtedy pod różnymi innymi nazwami. Wraz z przyległymi terytoriami przez długie stulecia Sudety stanowiły obszar pograniczny między plemionami śląskimi a czesko-morawskimi. Rolę tę ułatwiały rozległe, trudne do przebycia pierwotne puszcze. Na terenach nadbobrzańskich położonych na pn. od Gór Izerskich od wieków siedzieli Bobrzanie - jedno z plemion śląskich. Sąsiadami zachodnimi było łużyckie plemię Bieżunczan. Ten ostatni kraj zwano Zagostem.
Już w czasach średniowiecza stałe osadnictwo dotarło aż do Obniżenia Starej Kamienicy, Przedgórza Rębiszowskiego i Kotliny Mirskiej - gdzieś na wysokość wsi Rybnica, Stara Kamienica, Grudza i Kamień, a więc na szeroko pojęte przedpola Grzbietu Kamienickiego. Uprawa lesistych, podgórskich i górskich ziem wymagała ciężkiego trudu, ogromnej energii i nieustannej troski całych pokoleń.
Ok. r. 900 w Czechach wyrosło potężne państwo Przemyślidów. Jego wpływy sięgnęły wkrótce aż po Odrę. Objęły zatem i puszczańskie połacie Gór Izerskich. W 2 poł. X w. powstało też państwo polskie. Już za Mieszka I cała ziemia śląska weszła w skład tego nowego organizmu. Bolesław Chrobry zaś przyłączył do Polski m.in. także pd. część Łużyc - Milsko. Tę ostatnią krainę w 1031 r. zajął jednak cesarz Konrad II. Wtedy to bodaj po raz pierwszy Kwisa wystąpiła w roli granicy między Śląskiem i Łużycami, a Góry Izerskie znalazły się w obrębie: Czech, Łużyc i Śląska.
W XIII w., zwłaszcza w 2 poł., po straszliwym najeździe Mongołów, zaczęła się na całej ziemi śląskiej wielka reforma osadnicza, oparta na wzorach zachodnich. Przybywali również nowi osadnicy z zachodu, w tym z krajów niemieckich. Część z nich poczęła osiedlać się i w Garach Izerskich. Wsie usytuowane między ich podnóżem a Gryfowem Śl. złożyły się z czasem na tzw. klucz gryfowski, długowieczną własność magnackiego rodu Schaffgotschów.
W XIII w. Śląsk rozpadał się na coraz większą liczbę na poły samodzielnych księstw. Wówczas to powstało księstwo świdnicko-jaworskie. W jego obrębie znalazła się także śląska część Gór Izerskich. Niezależność tego księstwa skończyła się w 1392 r. wraz ze śmiercią księżnej Agnieszki, wdowy po ostatnim księciu świdnickim Bolku II. Przeszło ono wtedy we władanie korony czeskiej.
Przez długie stulecia do Czech należał również okręg kwiski, usytuowany na lewym brzegu Kwisy. Dopiero w 1635 r. znalazł się on w składzie Saksonii.
W latach 1740-41 większość Śląska zagarnęły Prusy. Los ten spotkał także ówczesną śląską część Gór Izerskich. Wtedy to powstały powiaty lwówecko-bolesławiecki i jeleniogórski, wchodzące w obręb głogowskiego departamentu kameralnego, a od 1809 r. nowo utworzonej rejencji legnickiej.
Po kongresie wiedeńskim w 1815 r. w skład Śląska wszedł również skrawek Gór Izerskich należący dotąd do saskiej części Łużyc. W tym samym roku dokonano zmian w podziale administracyjnym Śląska. Dotychczasowy powiat lwówecko-bolesławiecki rozdzielono na dwa powiaty: lwówecki i boleslawiecki. W 1819 r. nowy kształt otrzymał powiat lubański, który obejmował też zachodnie partie Gór Izerskich. Podział ten z drobnymi tylko modyfikacjami przetrwał właściwie aż do 1973 r.
Epokowym przełomem dla omawianego obszaru - podobnie jak dla całego Śląska - był dopiero rok 1945, kiedy ziemie te po długich stuleciach znalazły się ponownie w obrębie naszego państwa, początkowo w województwie dolnośląskim, od 1950 r. w województwie wrocławskim, a od 1975 r. w województwie jeleniogórskim.
Trudne warunki klimatyczno-glebowe sprawiają,
iż prawie cały obszar Gór Izerskich pokrywają lasy (ponad 70 %). Z tego względu
podstawowe znaczenie ma leśnictwo, które w wyniku wieloletnich nieprawidłowości
oraz szkód leśnych powstałych
w ostatnich latach na skutek skażenia
powietrza, a następnie zaatakowania przez wskaźnicę modrzewianeczkę, boryka
się z dużymi trudnościami pielęgnacyjno-eksploatacyjnymi. Duże połacie lasów
na Wysokim Grzbiecie i częściowo na Grzbiecie Kamienickim są martwe, nadto niszczone
przez kornika.
Rolnictwo posiada większe znaczenie jedynie na obrzeżu, głównie pn. regionu. Biorąc pod uwagę powierzchnię w granicach administracyjnych miejscowości, dysponuje ono 13137 ha użytków rolnych (45,3 % całego obszaru). Są to głównie jednak gleby górnostokowe, o dużej zawartości szkieletu skalnego, zaliczane do górskich kompleksów: zbożowo-ziemniaczanego i owsiano-pastewnego. Jedynie na pograniczu z Pogórzem Izerskim i Kotliną Jeleniogórską spotyka się kompleks zbożowy górski i, jeszcze rzadziej, pszenny górski. Możliwości uzyskania większych plonów są znacznie ograniczone, stąd następuje stopniowy odpływ ludności z wyżej położonych wsi. W pozostałych większe znaczenie ma hodowla, głównie bydła, rzadziej owiec. Użytki zielone, przeważnie słabe, zajmują ponad 70% użytków rolnych.
Przemysł ograniczony jest tylko do miast usytuowanych na obrzeżu regionu. Jedynie eksploatacja kwarcu wtargnęła wysoko w góry (Izerskie Garby). Ponadto eksploatuje się jeszcze tylko łupki serycytowe w Krobicy i borowinę na Izerskiej Hali. Większe znaczenie ma przerób surowca drzewnego, który odbywa się w tartakach (Piechowice i Swieradów Zdr.) i fabryce mebli (Piechowice). Wielowiekową tradycję kontynuuje Huta Szkła Kryształowego „Julia” w Szklarskiej Porębie oraz jej zakład w Piechowicach. Tu też znajduje się jedyny zakład przemysłu maszynowego, zaś w Pobiednej - włókienniczego.
W całości gospodarki największe jednak znaczenie posiada sfera usług rekreacyjno-leczniczych. Bardzo poważnie rozbudowana jest baza wypoczynkowa, która oprócz domów FWP i zakładowych oraz sanatoriów dysponuje liczną siecią pensjonatów. Grupuje się głównie w Szklarskiej Porębie, Świeradowie Zdr. i Czerniawie Zdr. Znacznie słabsza jest baza turystyczna, ograniczona do obiektów PTTK w Szklarskiej Porębie i na Stogu Izerskim. Obiekty noclegowe bazy otwartej znajdują się tylko w Szklarskiej Porębie i Świeradowie Zdr., podobnie jak urządzenia narciarskie.
Kultura materialna tej części Gór Izerskich, która leży w Polsce, nie wytworzyła odrębnych cech lecz łączy w sobie wiele elementów charakterystycznych dla całego regionu Sudetów. Wynika to głównie z faktu, że są to przeważnie północne, niegdyś gęsto zalesione stoki trudno dostępnych grzbietów górskich, które stanowiły naturalną barierę i od wieków były granicą Śląska. Z tego powodu osadnictwo na tym terenie należy do bardzo późnego okresu. Pierwotnie powstawały tu budy pasterskie i osady śródleśne. Do połowy XV w. trwała penetracja terenu, która miała na celu rozpoznanie jego zasobów naturalnych. Eksploatacja odkrytych rud złota, srebra i miedzi, a także wytapianie szkła stanowiły główne przyczyny rozwoju osadnictwa w tym rejonie. W XVI i XVII w. trwał okres górniczo-szklarski. Powstały wówczas prawie wszystkie obecne wsie i osady położone w niższych partiach Grzbietu Kamienickiego. Akcja osadnicza dodatkowo była wspierana przez grupy kolonistów czeskich, którzy osiedlali się głównie w okolicy Unięcic, w wyniku prześladowań religijnych panujących wówczas w Austrii.
Z tego okresu pochodzą też najstarsze zachowane zabytki tej ziemi. Są to przeważnie kościoły, w części wznoszone na miejscu wcześniejszych drewnianych. Posiadają gotyckie cechy lecz w obecnej formie są już w większości znacznie przebudowane. Należą do nich: pochodzący z końca XV w. kościół w Proszowej oraz XVI-wieczne kościoły w Kopańcu (pierwotny z XIV w.), Kromnowie i Kamienicy Małej. Mimo znacznego rozwoju przemysłu wydobywczego, hutnictwa, rzemiosła, a w okresie późniejszym tkactwa nie zachowało się zbyt wiele zabytków kultury materialnej. Przyczyną były znaczne zniszczenia wojenne w XVII i XVIII w. Najbardziej trwałym śladem rozwoju pozostała zachowana do dzisiaj, a wówczas ukształtowana sieć osadnicza złożona z 40 jednostek, którą obecnie stanowią 2 miasta, 15 wsi i kilka przysiółków. Starsze wsie mają formę skupioną. Są to przeważnie wsie łańcuchowe położone wzdłuż dolin rzek. Młodsze wsie i przysiółki zakładano na stokach gór.
Druga faza aktywizacji Gór Izerskich rozpoczyna
się wraz z przyłączeniem Śląska do Prus. Była to faza ponownego zagospodarowywania
i odbudowy zniszczeń. Powstaje wówczas szereg nowych zakładów przetwórczych,
rozwija się rzemiosło i handel. Przystąpiono do odbudowy rolnictwa, które
głównie poprzez uprawy lnu i wzrost hodowli owiec miało wspierać rozwój tkactwa.
Na początku XIX w. nastąpił znaczny wzrost przemysłu i rzemiosła. Istniejące
wsie stały się ośrodkami pracy rzemieślniczo-manufakturowej. Nastąpiła nowa
fala eksploatacji zasobów naturalnych
związana z rozwojem farbiarstwa i szklarstwa.
Powstały wówczas liczne domy mieszkalne, a głównym zajęciem ich mieszkańców
było tkactwo. Były to budynki drewniane o charakterystycznej przysłupowej konstrukcji.
która pozwalała na wykorzystywanie poddaszy nie tylko na magazyny lnu, ale i
na ustawienie większej liczby warsztatów tkackich w izbie. Ten typ domów mieszkalnych
obok budynków mieszkalno-gospodarczych o podobnej konstrukcji stanowi najliczniejszą
i najbardziej charakterystyczną grupę zachowanych obiektów architektonicznych
we wszystkich wsiach regionu. Najstarsze budynki tego typu pochodzą z połowy
XVIII w., a najliczniejszą grupę stanowią obiekty XIX-wieczne, które dominują
w terenie. Do najciekawszych należą zespoły we wsiach: Krobica, Kopaniec, Chromiec,
Antoniów oraz liczne grupy budynków w obrębie Szklarskiej Poręby, Świeradowa,
Czerniawy i Pobiednej.
Innym charakterystycznym elementem kultury są występujące
od połowy XVIII w. specyficzne cechy architektury sakralnej i pałacowej, która
realizowana była zgodnie z wymaganiami pruskiego nurtu, czego najlepszym przykładem
jest kościół i pałac w Pobiednej. Nastąpiła wówczas faza budowy licznych kościołów
ewangelickich, a także domów dla pastorów i kantorów. Równocześnie zwrócono
uwagę na walory użytkowe licznych źródeł mineralnych, których lecznicze właściwości
znano wcześniej. W XIX w. odkryto dalsze źródła, co spowodowało pod koniec
XIX w. zmianę głównych kierunków rozwoju regionu. Było to już po wyeksploatowaniu
złóż naturalnych i po wytrzebieniu lasów. Od tego czasu datuje się reorientacja
na funkcję wypoczynkowo-leczniczą. Rozwijają się kurorty w Szklarskie Porębie,
Świeradowie Zdr. i Czerniawie. W wyniku rozbudowy sieci drogowej i doprowadzenia
kolei ośrodki te stają się dużymi miejscowościami i zaczynają dominować w
regionie. Na przełomie wieku powstają liczne domy zdrojowe, łazienki, sanatoria,
pijalnie wód. Do najciekawszych architektonicznie można zaliczyć wybudowany
w 1899 r. Dom Zdrojowy w Świeradowie z najdłuższą w Polsce krytą drewnianą
halą spacerową. Powstaje wówczas wiele pensjonatów, budowanych przeważnie
w stylu secesyjnym. Jednak styl uzdrowiskowy kształtują głównie pensjonaty
budowane w stylu norwesko-szwajcarskim z licznymi drewnianymi gankami i galeryjkami.
Do najciekawszych należą zespoły domów wypoczynkowych „Odrodzenie”,
„Zacisze”, „Perła” i „Szarotka” w Szklarskiej
Porębie oraz „Narcyz”, „Wrzos” i „Neptun”
w Świeradowie Zdr.
Obecnie następuje dalsza aktywizacja przemysłowa regionu i rozwój funkcji wypoczynkowo-uzdrowiskowej. Obok szeregu inwestycji z zakresu infrastruktury wybudowano nowe domy wczasowe i sanatoria o interesującej architekturze oraz wiele pensjonatów. Powstały także nowe obiekty sportowo-rekreacyjne nastawione głównie na obsługę narciarstwa.
Ze względu na peryferyjne położenie regionu, jego słabe zaludnienie i brak większych ośrodków miejskich przy rozwiniętej funkcji wypoczynkowo-leczniczej, życie artystyczne nie rozwinęło się tu szerzej. Jedynie Szklarska Poręba przyciągała w przeszłości wybitnych literatów i malarzy. Inicjatywy kulturalne podejmowane są głównie pod kątem przyjezdnych kuracjuszy, dla których urządza się odczyty, wystawy, występy artystów i prelekcje. Z myślą o nich też organizuje się Dni Kwitnących Rododendronów w Świeradowie Zdr. Tu także pod koniec każdego roku spotykają się wojskowe zespoły artystyczne. W Świeradowie znajduje się też jedyny w regionie dom kultury. Natomiast w Szklarskiej Porębie odbywają się festiwale turystycznej piosenki studenckiej.
Ludność miejscowa, przede wszystkim starsze pokolenia, wywodzi się z innych regionów kraju. Stąd też brak jest miejscowego folkloru, który nie wykształcił się po 1945 r., a macierzysty napływowej ludności nie jest kultywowany. Brak tu jest wybitniejszych twórców ludowych, zespołów amatorskich i folklorystycznych zwyczajów.
Słownik geografii turystycznej Sudetów
Góry Izerskie
Praca zbiorowa pod redakcją Marka Staffy
zespół autorski:
Marek Staffa
Julian Janczak
Krzysztof R. Mazurski
Czesław Zając
Janusz Czerwiński
Wydawnictwo PTTK „Kraj”
Warszawa-Kraków 1989
